Damızlık Seçimi


1-DAMIZLIK DÜVE SEÇİMİ

Düve seçimi, boğalarda olduğu gibi dış görünüşüne ve diğer özelliklerine göre yapılır. Düvelerin dış görünüşünde istenen özelliklerin olup olmadığı aranır. Anasının verim, tip ve meme yapısı ile ilgili kayıtlarına bakılır.

Dış yapıya göre yapılan değerlendirmede birden fazla düve var ise yaşları dikkate alınarak, hepsinin bir arada değerlendirilmesi gerekir. Değerlendirme işlemi çoğunlukla kişiden kişiye değişebilir. Bu nedenle değerlendirme işleminin temeli tecrübe ve mukayese etmeye dayanır.

Değerlendirme yapılırken, düvede arayacağımız özellikleri bilmemiz gerekir. Tip özellikleri olarak; sağrı yüksekliği, vücut derinliği, sağrı eğimi, sağrı genişliği, kas gelişimi, arka bacak yapısı, tırnak yapısı, genel sütçülük karakterleri,ön göğüs genişliğine ait gelişme durumlarının istenen oranda olup olmadığı aranır.

Sağrı yüksekliği, Sağrısı yüksek düvelerin gelecekte genellikle derin ve uzun vücut yapısına sahip olduğu görülür. Değerlendirirken hayvanın yaş ve ırkı göz önüne alınmalıdır.



Şekil 1: Sağrı yüksekliğinin değerlendirilmesi.

Vücut derinliği, (şekil2) son kaburganın hizasından, sırt ve karına kadar olan uzaklığa göre değerlendirilir. Direnç ve yem yeme kapasitesi yönünden önemlidir. Şekil 2-b’deki gibi orta derinlik istenir.



Şekil 2: Vücut derinliğinin değerlendirilmesi

Sağrı eğimi, (şekil3) Şekilde görülen iki kemik çıkıntısı arasında varsayılan çizginin eğik ya da yatay olmasına göre değerlendirilir. Bu çizgide yükselme görülürse ileride güç doğumların olabileceği düşünülebilir. Kolay doğum ve genel döl verimi bakımından şekil3-b ‘deki gibi, kuyruk sokumuna doğru hafifçe alçalması istenir.




Şekil 3: Sağrı eğiminin değerlendirilmesi

Sağrı genişliği, (şekil4) Şekilde görülen iki kemik arasındaki uzaklığa göre ölçülür. Dar olması durumunda doğum güçlükleri yaratabilmektedirler. Şekil 4-b’deki gibi orta genişlikte olmaları istenir.



Şekil 4: Sağrı genişliğinin değerlendirilmesi

Kas gelişimi, hayvanın genel olarak tüm kaslarının gelişme durumuna bakılır. Hayvanın bakım, beslenme ve çevre şartlarından nasıl etkilendiğini yansıtır. Az olması zayıflık, çok olması süt üretimi ve sürüde kalma süresi bakımından istenmez.

Arka bacak yapısı, (şekil5) arkadan ve yandan bakıldığında diz ekleminin ön kısmının açısının genişe yakın olması gerekir. Açının dar ya da 180 derece olması, bacak direncini azaltacağından verim düşmesine yol açar.



Şekil 5: Arka bacak yapısının değerlendirilmesi

Tırnak yapısı, (şekil6) yumuşak ökçelerin yerle olan yüksekliğinin çok yüksek ya da dar olması istenmez. Ayrıca, tırnak uzunluğunun ve gelişiminin Şekil 6’daki gibi normal olması istenir.




Şekil 6: Tırnak yapısının değerlendirilmesi

Bunların dışında ön göğüs genişliğine ve genel sütçülük özelliklerine bakılır.

Gerek damızlık boğa gerekse düve seçimi sürünün geleceğini etkileyeceği için, dikkat edilmesi gereken bir konudur. Her ikisinde de ıslah hedeflerinin iyi belirlenmesi, ne istediğimizin ve neye ihtiyacımızın olduğunun iyi bilinmesi gerekir. Damızlık seçiminde tip özelliklerinin belirlenmesinde her ne kadar kişisel değerlendirme yapılıyorsa da, buna uygun bir puanlama geliştirildiği zaman seçim daha kolay ve sağlıklı olacaktır.

2-DAMIZLIK BOĞA SEÇİMİ

Seçilecek boğa adayları; sütçü yada kombine verimli ırklar için, ırk özelliklerine göre belirlenen ortalama süt verimleri ortalamasından en az %70 daha fazla süt veren annelerden doğan yavrular arasından seçilir. Gerek sütçü, gerek etçi, gerekse kombine verimli ırklarda boğa adayı olarak seçilecek erkek buzağıların kendi ırk özelliklerini göstermesi gerekmektedir. Yine boğa adayı olacak buzağılar; baba, anne ve anneannelerinin süt verimleri, canlı ağırlıkları, hastalıklara dayanıklılık durumları, güç doğumların görülme sıklığı ölçüsünde araştırılır.

önemli bir nokta, sürünüzün zayıf ve güçlü taraflarının tespit edilmesidir. örneğin, süt verimi düşükse, yüksek süt verimli boğaların seçimi; doğum kanalı darlığına bağlı güç doğumlar fazla ise, geniş arkalı (pelvisli) boğaların seçilmesi, gibi özellikler aranır. Buna göre boğanın belirli özelliklerine belirli puanlar verilerek damızlık erkek danalardan ya da genç boğalardan seçim yapılır.

CİNSİYET ORGANLARININ MUAYENESİ

Fiziksel Muayene:Sperma almadan önce yapılır. İstenmeyen fiziksel karakterler ya da anomaliler var ise boğa elden çıkarılır.

1- Haya kesesi (Skrotum) ve hayanın (testis) muayenesi: Haya kesesinin (skrotum) muayenesi ayakta tutulan hayvanın arkasından ve yandan, gözle ve elle yapılır. Pratik olarak, ısı şartları da göz önüne alınarak, arkadan bakıldığında sarkık hayaya sahip hayvanların normal ölçülerde olduğu söylenebilir. Hayaları sarkık olmayıp, karın duvarına yakın ya da birleşmiş gibi görünen hayvanların hayalarının normalin dışında olduğu göz önüne alınmalıdır. Ayrıca deri kalınlığı ve renk durumuna da bakılır.

Hayalar normal olarak yumuşak ve kaygan bir yapıya sahiptir. Çeşitli hastalık hallerinde ve kalıtsal kusurlarda, hayaların kıvamı ve yapısı değişir ve anormal sperma üretimi artar.

2- Kamış (penis) ve kamış kılıfının (prepusyumun) muayenesi: Kamış kılıfının (prepusyumun) kıllanma durumu, rengi, büyüklüğü, konumu, iltihaplanması, akıntısı, parazit ve mantar yönünden muayene edilir.

Spermanın değerlendirilmesi:Mümkünse veteriner hekime sperma muayenesi yaptırılmalıdır. Böyle bir imkan yoksa ve her şeyi normal ise yaptığı aşımlar ve gebe bıraktığı inek sayısına göre spermasının normal olup olmadığı hakkında fikir sahibi olunabilir.

Yukarıdaki bilgiler ışığında boğa adayı olarak ayrılmasına karar verilen erkek buzağılardan kan alınarak veteriner kontrol ve araştırma enstitülerinden bir tanesinde yetiştirme hastalıkları yönünden gerekli muayeneler yaptırılır. Sonuçta hastalıksız olduğu anlaşılan hayvanların gelişimi 18. ay sonuna kadar izlenmeye devam edilir. 18 aylık yaşa gelen adaylar aşağıda belirtilen muayenelerden geçirilir.

VÜCUT KONDİSYONU

Boğanın yeteri kadar güçlü kondisyona sahip olması gerekir. Enerji vücutta yağ şeklinde depo edilmektedir. Dıştan görünen ve kondisyon değerlendirmesine tabii tutulan bölgelerde normal düzeylerde yağlanma olması gerekmektedir. Aşırı yağlı hayvanların döl verimleri düşer ve kızgın ineğe atlama ve yüklenme hareketi zayıflar.

1- Ayak, bacak ve eklemler: Bir boğanın ayak, bacak ve eklemlerinin sağlıklı ve normal olması, gerek hareketi gerekse aşım için gereklidir. Bu nedenle bir anormalliğin olmamasına dikkat edilmelidir.

2- Gözler: Körlük yönünden muayene edilmesi gerekir. Bir gözü kör ise bakıcılar için tehlikeli olabileceği gibi, aşım için atlayacağı inek içinde tehlikeli olabilir.

3- Pelvis (kalça kemiği) ölçüsü:Bazı saf ırklarda ergin boğalardaki pelvis genişliği kalıtsal olması nedeniyle dikkat edilmesi gereken bir özelliktir. Bir görüşe göre büyük pelvisli boğaların kızlarının da büyük pelvisli olacağı ve doğum güçlüğünün de azalacağı ileri sürülmektedir. Genel bir kural, büyük vücutlu ineklerin, büyük pelvisli olacağı ve daha ağır buzağı doğuracağıdır.

4- Aşım isteği: Boğanın sperma üretimine etki eden önemli bir faktördür. Bu nedenle kaliteli sperma aşım isteği iyi olan boğalardan elde edilir. Buna karşılık, hem düşük sayıda hem de fazla sayıda aşım yapan boğaların döl verimleri düşük olmaktadır.

Yukarıda anlatılan muayeneler sonucunda, boğa olarak kullanılmalarına karar verilen hayvanların yılda iki kez, yetiştirme hastalıkları yönünden muayeneleri ve testleri yapılmalıdır.

Ayrıca, sürüde birden çok boğa bulunması durumunda, üstün duruma geçen boğaların daha çok yavruları olduğu görülmüştür. Bu boğanın döl veriminin düşükse, sürünün döl verimi de düşük olacaktır. Diğer önemli bir nokta ise değişik yaş gruplarının bir arada tutulması durumunda, güçlü boğalar üstün duruma geçerken, yaşça küçük ve zayıf boğalar pasif kalmaktadır. Bu nedenle ergin, iki ve daha yaşlı boğaların karışık

DAMIZLIK SEÇİMİ

Yetiştiricilerimiz açısından en önemli konu, damızlık olacak dişi hayvanları nasıl seçmeleri ve bu hayvanlarda nelere dikkat etmeleri gerektiğidir. Bir hayvanın damızlık olarak kullanılması için süt, et ve döl verimi gibi özelliklerinin iyi olması gereklidir. Bunun yanında hayvanın dış görünüşü ve davranışları da önemlidir. Hayvanın vücut yapısı et ve süt verimini önemli ölçüde etkiler.

Yetiştiriciler İşletme kurarken bulundukları bölgede üretecekleri sütü veya eti pazarlama kolaylıklarını araştırmalıdırlar. Bunu iyi tespit etmeleri ve buna göre süt sığırcılığı veya besi sığırcılığı yapmaya karar vermeleri gerekmektedir. Bundan sonra ise satın alıp bakacakları hayvandan ne kadar verim beklediklerini hesap etmelidirler. İri cüsseli (büyük) hayvanların yem gideri fazla olacaktır. Hayvan yediği yemin ne kadarını süte veya ete çevirecektir. Bunun iyi hesap edilmesi gereklidir. Eğer hayvanın beslenmesinde sorun olursa ve yeteri kadar yem verilmezse istenilen süt ve et miktarı alınamayacaktır. Bunun için öncelikle küçük cüsseli hayvanların seçilmesi tercih edilmelidir. Böylece yem masrafı azalacaktır ve hayvandan elde edilecek olan süt miktarı az gözükse bile ekonomik değerlendirme yapıldığında aslında bunun daha karlı olduğu ortaya çıkacaktır. Süt veya et ekonomik değerde satıldığında orta cüsseli ve süt verimi yüksek hayvanlar seçilmeli ve besleme düzeyi artırılmalıdır.

4.1. DAMIZLIK SÜT SIĞIRI SEÇİMİ

Damızlık bir süt sığırı seçimi yapacağımız zaman öncelikle dikkat etmemiz gereken hususlar şunlardır.

1.Satın alacağımız hayvanın damızlık belgesi veya soy kütüğü bilgileri sorulmalıdır.

2.Hayvanı alacağımız işletmenin hastalıklardan ari belgesi olmalıdır. Eğer bu belge yoksa hayvanın bulunduğu işletmede sağlık taramasının en son ne zaman yapıldığı sorulmalıdır. Satın alacağımız hayvanların üreme hastalıkları geçirmemiş olmaları gereklidir. İşletmenin bulunduğu bölgede her hangi bir hastalık açısından Tarım İlçe Müdürlüğü tarafından karantina uygulanmamış olmalıdır. Böylece satın alacağımız hayvanlar hastalık açısından bir risk taşımadan alınmış olurlar.

3.Satın alacağımız hayvanlar düveyse, annesinin süt verimleri, babaannesinin ve babasının kız kardeşlerinin süt verimleri incelenmelidir.

4.Satın alınacak hayvanlar hastalıklara, özellikle meme, buzağılık (uterus) ve ayak hastalıklarına karşı dayanıklı olmalıdır. Bu hayvanların sağlam bir meme yapısı ve sağlam bir tırnak yapısı olmalıdır.

5.Düve veya inek alınacaksa gebe olup olmadığı, gebeyse kaç aylık gebe olduğu öğrenilmeli, bunun için mutlaka Veteriner Hekim tarafından gebelik muayenesi yapılmalıdır.

6.Daha sonra hayvanın dış görünüşüne bakılmalıdır. Dış görünüşte hayvanın sütçülük özellikleri, beden yapısı, ayak ve bacak yapıları ve meme özellikleri incelenerek değerlendirme yapılmalıdır.

4.2. SÜTÇÜLÜK öZELLİKLERİ :

Hayvanda şu özelliklere bakılır ve değerlendirme yapılır.

4.2.1. Cidago : Hayvanın arka tarafından cidagonun aşağı doğru yaptığı açının kabalığı veya keskinliğine bakılır. Sütçü tiplerde açının keskin olması istenir. Etçi özellik göstermesi istenmez.

4.2.2. Kaburga aralığı : Sütçü tiplerde kaburga aralığının 2-3 parmak sığacak genişlikte olması arzu edilir.

4.2.3. Harmoni : Yandan hayvanın ön, orta ve arka vücut bölmeleri arasındaki uyuma bakılır. Bu uyum kaba yem tüketimi bakımından önemlidir. Ayrıca sırt çizgisinin düzgünlüğü, deri ve kılların yapısı ile genel görünümü ve derinin esnekliğine bakılır.

4.2.4. İskelet Yapısı : Sütçü hayvanlar zarif ve ince yapılı olmalıdır. Kemiklerde kabalık ve şekil bozuklukları olmamalıdır. Zerafet ve incelik sütçü tiplerin genel karekteristiğidir.

4.2.5. Boyun : Boyun uzun olmalı ve bedenle uyumlu bir bağlantısı olmalıdır.

4.3. BEDEN YAPISI

Hayvanın aşağıdaki özelliklerine bakılarak beden yapısı değerlendirilir.

4.3.1. Sağrı Yüksekliği: 1. laktasyondaki bir inekte 142-153 cm olması idaeldir.

4.3.2. Göğüs Genişliği: Göğüsün geniş olması istenmektedir. Geniş göğüs hayvanın sağlam ve güçlü yapıda olmasının bir göstergesidir.

4.3.3. Sağrı Genişliği : Oturak yumruları arasındaki mesafedir. Doğumda önemlidir. 17-18 cm arası olması idealdir. Doğum kolaylığı nedeniyle geniş olması arzu edilir.

4.3.4. Sağrı Eğimi : Kalça ve oturak yumrularının arasındaki eğim dikkate alınır. Sağrının hafif alçalan eğime sahip olması istenir. Oturak yumrusunun kalça kemiği çıkıntısından 1-2 parmak aşağıda olması istenir.

4.3.5. Beden Uzunluğu : Bedenin uzun olması tercih edilir.

4.3.6. Sağrı Uzunluğu: Sağrının uzun olması tercih edilir.

 

Resim 4.2. Sağrı yüksekliği ideal bir inek

4.4. AYAK VE BACAK YAPILARI

Hayvanın aşağıdaki özelliklerine bakılarak ayak ve bacak yapısı değerlendirilir.

4.4.1. Tırnak Yüksekliği : Tırnağın ortalama bir yükseklikte olması gereklidir.

4.4.2. Arka Bacak Açısı : Arka bacak açısının ne çok dik (geniş açı) ne de çok dar açılı olması istenir. Arka bacağın yandan görüntüsüne bakılır. Arka bacağın dikliği veya yatıklığı ağırlığın ayaklara dengesiz bir biçimde binmesine yol açar. Hareket zorluğu yanında uzun ömürlülüğü de etkiler.

4.4.3. Arka Bacak Duruşu : Her iki bacağın duruş pozisyonuna bakılır. Bacağın duruşu tırnaklar üzerine direkt etkilidir. Hayvan hareket halindeyken daha kolay tespit edilir. Kaba, şiş ve iltihaplı gibi yumuşak dokuya sahip diz yapısı istenmez.

4.4.4. Kemik Yapısı : Narin olması yanında güçlü bir kemik yapısı olmalıdır.

4.5. MEME YAPISI

Memelerin ödemli olmamasına, meme bölmelerinden birinin körelmiş olmamasına, yaralanma nedeni ile doku bütünlüğünün bozulmamış olmasına dikkat edilmeli, bu tip memeye sahip hayvanlar değerlendirmeye alınmamalıdır.

Hayvanın aşağıdaki özelliklerine bakılarak meme yapısı değerlendirilir.

4.5.1. Meme merkez bağı : Meme merkez bağının güçlü olması gereklidir.

4.5.2. Arka meme yüksekliği : Arka meme yüksekliğinin fazla olması gereklidir.

4.5.3. Arka meme genişliği : Arka meme genişliği fazla olmalıdır.

4.5.4. Meme tabanı : Memenin gelecekteki sağlığı açısından memenin sarkık olmaması, yüksek olması idealdir.

4.5.5. Meme bağlantıları : ön meme bağlantısı karına doğru geniş açı ile, arka meme bağlantısı sağrıya sağlam bir şekilde bağlanmalıdır.

4.5.6. Meme başlarının yerleşimi : Arkadan bakıldığında gerek ön gerekse arka meme başlarının bulunduğu lobun ortasında yer alması ve hafif içe dönük bağlanmış olması gereklidir.

4.5.7. Meme dokusu : Memelerin yumuşak bir dokuda, süt damarları belirgin, kıvrımlı ve geniş bir yapıya sahip olması gereklidir.

4.5.8. Meme başı uzunlukları : Meme başı uzunlukları gerek elle, gerekse makineli sağım için uygun uzunlukta olmalıdır. Meme başı uzunluklarının 6-7 cm, çaplarının ise 1.5-2 cm olması idealdir.